Cây Ích Mẫu Và 19 Tác dụng không thể thiếu với phụ nữ

Cây ích mẫu vị thuốc của quý bà, Ích mẫu là một trong những loại dược liệu được biết đến và sử dụng rộng rãi trong chữa trị các bệnh phụ khoa như rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, ít kinh, vô kinh,…

Đông y cho rằng, ích mẫu có vị cay đắng, tính mát, đi vào kinh can và tâm bào nên có tác dụng hoạt huyết, khứ ứ, sinh tân (thải huyết ứ, sinh huyết mới), tiêu thủy nên còn là thuốc có tác dụng chữa kinh nguyệt không đều…

Ngay từ thời xa xưa trong dân gian đã có câu ca dao ví von về tác dụng trị bệnh của cây ích mẫu đối với phụ nữ: “Nhân trần, ích mẫu đi đâu/ Để cho gái đẻ đớn đau thế này!”. Ngay cái tên “ích mẫu” là đã gợi lên sự có ích cho phụ nữ rồi…..Hãy cùng tìm hiểu về loài cây này và những tác dụng của nó.

Cây ích mẫu là gì

• Tên gọi khác: Ích mẫu thảo, Chói đèn, Sung úy thảo, Dã thiên ma, Phản hồn đơn, Thấu cốt thảo, Xú uất thảo, Thiên chi ma, Hỏa hiêm, Hạ khô thảo, Ngưu tần, Khổ đê thảo, Trinh úy, Tạm thái, Uất xú thảo, Trư ma, Uyên ương đằng…

• Tên khoa học: Leonurus heterophyllus Sw.

• Thuộc họ: Hoa môi Lamiaceae (Labiatae).

Ích mẫu cung cấp cho ta 2 vị thuốc:

• Ích mẫu hay ích mẫu thảo (Herba Leonuri): Là toàn bộ phận trên mặt đất phơi hay sấy khô của cây.

• Sung úy tử (Fructus Leonuri): Là quả chín phơi hay sấy khô. Nhiều người vẫn gọi nhầm là hạt ích mẫu.

Cây Ích Mẫu Và 19 Tác dụng không thể thiếu với phụ nữ

Cây Ích Mẫu ữa trị các bệnh phụ khoa như rối loạn kinh nguyệt

Về tên khoa học của cây trước đây căn cứ vào những tác giả trong và ngoài nước, vẫn xác định là Leonurus sibiricus L.

Hiện nay theo sự điều tra đối chiếu mới, cây ích mẫu nhân dân ta vẫn dùng làm thuốc phải xác định là Leonurus heterophyllus Sw. mới đúng.

Cây Leonurus sibiricus L. cũng có ở Việt Nam nhưng ít phổ biến hơn. Cần chú ý nghiên cứu lâm sàng cũng như hóa học và dược lý.

Đặc điểm của cây ích mẫu

Cây ích mẫu có tên như vậy vì có ích cho người mẹ (ích là có ích, mẫu là mẹ).

Tên Leonurus do chữ Hy Lạp leon là sư tử, oura là đuôi, heterophyllus là lá có hình dạng biến đổi, vì cây giống đuôi sư tử có là hình dạng thay đổi.

Ích mẫu là một cỏ sống 1-2 năm, cao 0,6m đến 1m. Thân hình vuông, ít phân nhánh, toàn thân có phủ lông nhỏ ngắn.

Lá mọc đối, tùy theo lá mọc ở gốc, giữa thân hay đầu cành mà có hình dạng khác nhau.

Lá ở gốc, có cuống dài, phiến lá hìn tim, mép có răng cưa thô và sâu; lá ở thân có cuống ngắn hơn, phiến lá thường xẻ sâu thành 3 thùy, trên mỗi thùy lại có răng cưa thưa; lá trên cùng phần lớn không chia thùy và hầu như không cuống.

Đặc điểm của cây ích mẫu

 cây ích mẫu có vị cay đắng chữa kinh nguyệt không đều

Hoa mọc vòng ở kẽ lá. Tràng hoa màu hồng hay tím hồng, xẻ thanh hai môi gần đều nhau.

Quả nhỏ, 3 cạnh, vỏ màu xám nâu.

Ngoài cây ích mâu mô tả trên, cần chú ý phát hiện và phân biệt cây ích mẫu Leonurus sibiricus L. (tạm gọi là cây ích mẫu hoa to) vì cây này khác cây ích mẫu nói trên ở hoa to hơn, dài hơn, lá phía trên vẫn chia 3 thùy.

Ta có thể tóm tắt sự khác nhau giữa 2 cây như sau:

  • Lá trên cùng không chia thùy, tràng hoa dài 9-12mm, môi trên, môi dưới gần bằng nhau… Leonurus heterophyllus
  • Lá trên cùng xử 3 thùy, tràng hoa dài 15-20mm, môi dưới ngắn hơn môi trên… Leonurus

Phân phối thu hái và chế biến ích mẫu

Ở nước ta ích mẫu mọc hoang và trồng khắp các địa phương ở ven sông, ven suối, ven đường, các bãi và ruộng hoang nơi có đất nhẹ đủ ẩm. Là loại cỏ sống 1 – 2 năm, cao 0,6 – 1m. Thân hình vuông, ích phân nhánh, toàn thân có phủ lông nhỏ ngắn. Lá mọc đối, tùy theo lá mọc ở gốc, giữa thân hay đầu cành mà có hình dạng khác nhau. Lá ở gốc, có cuống dài, phiến lá hình tim, mép có răng cưa thô và sâu, lá ở thân có cuống ngắn hơn, phiến lá thường xẻ sâu thành 3 thùy, trên mỗi thùy lại có răng cưa thưa, lá trên cùng phần lớn không chia thùy và hầu như không cuống. Hoa mọc vòng ở kẽ lá. Tràng hoa màu hồng hay tím hồng, xẻ thành hai môi gần đều nhau. Quả nhỏ, 3 cạnh, vỏ màu xám nâu.

Bộ phận dùng làm thuốc là toàn cây thường gọi là ích mẫu thảo; quả thường gọi là sung uý tử. Sau khi trồng được 3 – 4 tháng, khi cây bắt đầu ra hoa mới cắt để lại các chồi gốc cho cây tiếp tục phát triển. Thu hoạch cây vào lúc trời nắng, rửa sạch, dùng tươi, hay phơi trong râm để héo đem nấu cao, hoặc phơi khô để dùng dần. Ngoài cây ích mẫu mô tả trên, cần chú ý phát hiện và phân biệt cây ích mẫu Leonurus sibiricus L. (tạm gọi là cây ích mẫu hoa to) vì cây này khác cây ích mẫu nói trên ở hoa to hơn, dài hơn, lá phía trên vẫn chia 3 thùy. Sự khác nhau giữa 2 cây là lá trên cùng không chia thùy, tràng hoa dài 9 – 12mm, môi trên, môi dưới gần bằng nhau… Leonurus heterophyllus lá trên cùng xẻ 3 thùy, tràng hoa dài 15 – 20mm, môi dưới ngắn hơn môi trên…

Thành phần hóa học của ích mẫu

Thành phần hóa học: toàn cây ích mẫu chứa leonurin, atachydrin, leonuridin. Ích mẫu Việt Nam chứa 3 alcaloid (trong đó có alcaloid có N bậc 4), 3 flavonosid (trong đó có rutin), 1 glucosid có khung steroid. Hạt chứa leonurin. Y học nhận thấy các hoạt chất của ích mẫu có tác dụng trên tử cung, huyết áp, tim mạch, hệ thần kinh, kháng sinh đối với một số vi trùng; ngoài ra có tác dụng đối với viêm thận và phù thũng cấp.

Tác dụng dược lý của ích mẫu

Tác dụng trên tử cung

Nước sắc ích mẫu Leonurus sibiricus 1/5.000 hay 1/1.000 có tác dụng kích thích đối với tử cung cô lập của thỏ cái (dù có thai hay không có thai).

Thỏ cái gây mê bằng urêtan rồi cho uống nước sắc ích mẫu cũng thấy có tác dụng kích thích trên tử cung tại chỗ của thỏ.

Dung dịch nước 10% ích mẫu khô tác dụng trên tử cng mạnh hơn là dung dịch rượu 20%.

Tác dụng của ích mẫu trên tử cung cũng giống như tác dụng của cựa lõa mạch (Claviceps purpurea).

Điều đáng chú ý là dung dịch rượu hay dung dịch nước ích mẫu tác dụng lên tử cung thì bắt đầu có một giai đoạn hưng phấn.

Nếu trước khi sắc ích mẫu, dùng ête để loại phần tan trong ête đi thì hiện tượng ức chế tử cung không thấy nữa.

Tác dụng trên huyết áp

Nước sắc ích mẫu tuy không có tác dụng trực tiếp trên huyết áp nhưng làm giảm tác dụng của adrenalin trên mạch máu.

Cao ích mẫu làm giảm huyết áp, nhất là đối với thời kỳ đầu của bệnh cao huyết áp.

Tác dụng trên kim mạch

Loài ích mẫu Leonurus quinquelobatus và Leonurus cardia có tác dụng tốt trên tim mạch và đối với cơ tim có bệnh.

Tác dụng đối với hệ thần kinh

Tác dụng lên hệ thần kinh của ích mẫu Leonurus sibiricus mạnh hơn tác dụng của Vale-rian và của Muyghe (Convallaria maialis).

Tác dụng kháng sinh đối với một số vi trùng ngoài da

Theo Trung Hoa bì phụ khoa tạp chí (số 4-1957, trang 286-292) một số tác giả nghiên cứu thấy nước chiết ích mẫu tỷ lệ 1:4 có tác dụng ức chế với trình độ khác nhau đối với một số vi trùng gây bệnh ngoài ra.

Tác dụng trên viêm thận và phù cấp tính

Trên lâm sáng, ích mẫu chữa khỏi một số trường hợp viêm thận và phù (Trung y tạp chí số 6, 1959 và Trung y dược 1966 kỳ 4, 26).

Công dụng và liều dùng ích mẫu

Từ lâu vị ích mẫu được nhân dân ta dùng chữa bệnh phụ nữa, nhất là đối với phụ nữ sau sinh nở, do đó có câu ca dao:

Nhân trần, ích mẫu đi đâu

Để cho gái đẻ đớn đau thế này?

Thường ích mẫu dùng trong trường hợp đẻ xong bị rong huyết (cầm máu từ cung), chữa viêm niêm mạch dạ con, kinh nguyệt quá nhiều.

Còn dùng chữa huyết áp cao, thuốc bổ huyết, các bệnh về tuần hoàn cơ tim, thần kinh của tim, chứng tim hẹp nhẹ (stenocardie), chữa lỵ.

Quả ích mẫu dùng với tên sung úy tử làm thuốc thông tiểu, chữa phù thũng, thiên đầu thống (glôcôm).

Dùng ngoài thân và quả ích mẫu giả đắp hay sắc lấy nước rửa chữa một số bệnh như sưng vú, chốc đầu, lở ngứa.

Theo sách cổ, ích mẫu có tính chất: Vị cay, đắng, tính hơi hàn, có khả năng trục ứ huyết, sinh huyết mới, hoặt huyết điều kinh, những người có đồng tử mở rộng không dùng được.

Liều dùng hàng ngày từ 6 đến 12g dưới dạng thuốc sắc hay nấu thành cao. Quả ích mẫu dùng với liều 6-12g dưới dạng thuốc sắc.

Ích mẫu thường dùng để trị bệnh gì?

Ích mẫu thường dùng trong điều trị các bệnh Viêm nhiễm phụ khoa như Viêm cổ tử cung, Viêm lộ tuyến cổ tử cung do có tác dụng hoạt huyết, kháng khuẩn, đẩy hết những loại khí hư, dịch viêm ra ngoài, làm thông thoáng bề mặt cổ tử cung, hỗ trợ làm lành tổn thương nhanh hơn.

Ích mẫu được dùng phổ biến trong điều trị các bệnh viêm lộ tuyến cổ tử cung, Viêm cổ tử cung

Ích mẫu được dùng phổ biến trong điều trị các bệnh viêm lộ tuyến cổ tử cung, Viêm cổ tử cung

  • Ích mẫu dùng trong trường hợp phụ nữ bị rối loạn kinh nguyệt: đau bụng kinh, kinh nguyệt ra quá nhiều, ít kinh, không có kinh,…
  • Điều trị rong huyết ở phụ nữ mới sinh con; Viêm niêm mạc dạ con
  • Chữa huyết áp cao, thuốc bổ huyết, các bệnh về tuần hoàn cơ tim
  • Quả ích mẫu( dùng với tên Sung úy tử ) có tác dụng thông tiểu, chữa phù thũng, thiên đầu thống
  • Quả ích mẫu đắp hoặc sắc lấy nước rửa chữa một số bệnh lý như sưng vú, chốc đầu, lỡ ngứa.

Ích mẫu điều trị đau bụng kinh, rối loạn kinh nguyệt

Ích mẫu điều trị đau bụng kinh, rối loạn kinh nguyệt

Bạn nên xem thêm:

• Sâm Ngọc Linh Và 13 Tác dụng chữa bệnh thần kỳ

• Cây Sâm Đất và 17 công dụng chữa bệnh không ngờ

Một số bài thuốc dân gian từ cây ích mẫu

Bài thuốc cao 

Cây ích mẫu nấu với nước, cô đặc cao mềm. Trong nhân dân trước đây thường dùng loại cao này.

Loại cao bán trên thị trường hiện nay thường không phải chỉ có vị ích mẫu, mà thường phối hợp nhiều vị khác nhau, ví dụ cao của Thanh Hóa gồm ích mẫu nước 800g, ngải diệp 200g, hương phụ tứ chế 250g (căn bản theo đơn cao hương ngải thêm bớt một chút).

Đơn cao của Quốc doanh dược phẩm Nghệ An gồm ích mẫu 70%, xuyên khung 2%, đương quy 10%, bạch thược 3%, thục địa 1%, bắc mộc hương 1%, đại táo 2%.

Ngay tại mỗi nơi, tùy theo thời kỳ, công thức cũng thay đổi cho nên khi dùng và theo dõi kết quả cần chú ý để tránh nhầm lẫn.

Cao ích mẫu hiện nay được thống nhất theo đơn: Ích mẫu 800g, ngải cứu 200g, hương phụ 250g, tá dược (xiro, cồn 15%) vừa đủ 1000g.

Ích mẫu trị hậu sản, không ra được máu

  • Lấy 1 nắm ích mẫu giã nhỏ, vắt nước cốt, uống mỗi ngày 1 chén.

Ích mẫu điều trị sưng mủ, mụn nhọt

  • Mỗi lần dùng 20g ích mẫu cho vào nồi, đổ nước ngập nguyên liệu.
  • Đung sôi hạ nhỏ lửa cho tới khi còn nửa nước.
  • Lấy nước đó vệ sinh chỗ da bị mụn nhọt, sưng mủ.
  • Mỗi ngày làm 3 đến 4 lần.

Ích mẫu Trị viêm tai

  • Giã nát phần lá non và ngọn của ích mẫu vắt lấy nước cốt.
  • Mỗi ngày 1 lần lấy nước cốt nhỏ vào tai.

Ích mẫu chữa tắc tia sữa

  • Ích mẫu đem phơi khô, tán thành bột, hòa với nước dùng bôi lên vú.

Ích mẫu chữa kiết lỵ cho trẻ

  • Lấy phần búp và lá non của ích mẫu đi nấu chung với cháo, mỗi ngày 1-2 lần cho trẻ ăn.

Ích mẫu trị đinh nhọt

  • Lấy 1 nắm lá ích mẫu giã nát rồi vắt nước cốt uống, phần bã dùng đắp lên da.

Lưu ý: Cách làm này chưa kiểm chứng!

Ích mẫu điều trị rôm sảy, mụn nhọt

  • Rửa sạch 1 nắm ích mẫu, giã nát rồi đắp lên chỗ da bị rôm sảy, mụn nhọt
  • Làm hàng ngày cho tới khi khỏi bệnh.

Ích mẫu chữa bệnh trĩ

  • Ích mẫu tươi mang giã nát vắt uống nước cốt
  • Làm đều đặn mỗi ngày cho tới khi khỏi bệnh.

Ích mẫu trị cổ họng sưng đau

  • Giã nát ích mẫu, cho vào một chén nước hòa đều, vắt lấy phần nước mà uống.

Ích mẫu chữa kinh nguyệt không đều

Bài thuốc:

  • Ích mẫu: 10g
  • Xích thược: 10g
  • Đương quy: 10g
  • Mộc hương: 5g

Cách dùng:

  • Tất cả vị thuốc trên mang phơi thật khô, tán thành bột rồi uống.

Ích mẫu điều hòa kinh nguyệt

Bài thuốc:

  • Ích mẫu: 80g
  • Ngải cứu: 200g
  • Hương phụ: 250g
  • Siro và cồn: Vừa đủ 1 lít

Cách dùng:

  • Cho toàn bộ nguyên liệu vào ấm nấu 20 phút
  • Dùng 10 – 20ml mỗi ngày giúp điều hòa kinh nguyệt.

Ích mẫu điều kinh, bồi bổ khí huyết

Bài thuốc:

  • Ích mẫu: 80g
  • Ngải cứu: 40g
  • Nga truật: 60g
  • Củ gấu: 40g
  • Hương nhu: 30g

Cách dùng:

  • Sao vàng tất cả nguyên liệu trên, đem tán bột, nhào đều rồi viên bằng hoàn đậu
  • Mỗi ngày 3 lần, mỗi lần uống 20 viên.

Ích mẫu trị huyết áp cao

Bài thuốc:

  • Ích mẫu
  • Hy thiêm thảo
  • Ngô đồng
  • Hạ khô thảo

Cách dùng:

  • Tất cả các vị thuốc trên mang nấu nước uống
  • Kiên trì mỗi ngày sẽ giúp hạ chỉ số huyết áp.

Những lưu ý khi sử dụng ích mẫu

Trong quá trình sử dụng cây ích mẫu, cần đặc biệt chú ý các trường hợp sau:

  • Người bị máu khó đông không được dùng, vì sẽ khiến nguy cơ chảy máu tăng cao, gây ảnh hưởng tới sức khỏe.
  • Phụ nữ đang mang thai không được dùng vì sẽ ảnh hưởng tới chất lượng máu đi nuôi thai nhi.
  • Dùng lượng vừa phải hoặc tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi dùng.
  • Dùng nhiều có thể gây khó thở, tăng tiết mồ hôi, mệt mỏi, cơ thể suy nhược.. khi có các triệu chứng trên phải lập tức dừng ngay.

Mặc dù ích mẫu là vị thuốc quý, tuy nhiên khi dùng phải hết sức chú ý. Tốt nhất là nên hỏi trước ý kiến bác sĩ, trường hợp áp dụng các bài thuốc như hướng dẫn bên trên cũng cần tham khảo ý kiến thầy thuốc.

Bài viết cùng chuyên mục